Gerekçe üretmek bir meslektir

Christopher Buckley’nin 1994’te yayımlanan romanının kahramanı Nick Naylor, Academy of Tobacco Studies adlı kuruluşun baş sözcüsü. Unvan önemli: satıcı değil, sözcü. İşi sigara satmak değil, sigara hakkında savunulabilir bir cümle üretmek.

Romanı okurken tanıdık gelen şey mesleğin kendisi oldu. Naylor’ın yaptığı iş, kurumsal hayatta adı konmadan herkesin bildiği bir işin profesyonelleşmiş hali.

Savunduğu şey ürün değil

Naylor hiçbir yerde sigaranın zararsız olduğunu iddia etmiyor. Bunu iddia etse kaybeder, çünkü karşısındaki veri daha güçlü. Onun yerine tartışmanın neyin üzerine olduğunu değiştiriyor: konu sağlık olmaktan çıkıp özgürlüğe, seçim hakkına, devletin sınırına, kişisel sorumluluğa taşınıyor.

Romanın en rahatsız edici tarafı bunun gizlenmemesi. Naylor yöntemini saklayan biri değil; ne yaptığını bilerek, açıkça ve iyi yapıyor.

Aynı iş, daha küçük ölçekte

Bu kitabın kurumsal hayata bakan tarafı şu: aynı mesleğin maaş bordrosunda bir karşılığı yok ama işi yapan var. Bir kararın neden alındığını açıklayan cümleyi birisi kuruyor. O cümle kararın kendisinden sonra yazılıyor, kararı üretmiyor.

Küçülme kararı alınır, cümle sonra kurulur: yapıyı sadeleştiriyoruz. Ödenmeyen mesai kararı alınır, cümle sonra kurulur: burada herkes sorumluluk alır. İki örnekte de cümle yanlış değil. Eksik olan şey, cümlenin kararın gerekçesi değil, kararın ardından üretilmiş açıklaması olduğu.

Naylor bunu bir meslek olarak yapıyor ve karşılığında maaş alıyor. Şirketlerde çoğu zaman aynı işi, bunun bir iş olduğunu fark etmeden birisi yapıyor.

Romanın kendi kör noktası

Kitabı önerirken bir şeyi de söylemek gerekiyor. Buckley iyi bir hicivci ve Naylor fazlasıyla sevimli: hazırcevap, kendi oyununu bilen, kendini de ciddiye almayan biri. Roman boyunca onun kazanmasını istiyorsunuz.

Bunun bir bedeli var. Çoğu okur kitabı bitirdiğinde mekanizmayı değil tekniği hatırlıyor. Hangi cümlenin nereye taşındığını değil, ne kadar iyi taşındığını. Kitap bir uyarı olarak değil, bir ustalık gösterisi olarak akılda kalabiliyor.

Yöntem sahibine dönüyor

Romanda Naylor kaçırılıyor ve vücudu nikotin bantlarıyla kaplanarak öldürülmeye çalışılıyor. Beklenen şey, bu olayın onu tartışılmaz kılması: kurban olan kişiye itiraz etmek zorlaşır, bu da mesleği için kullanışlıdır.

Kitapta olan bu değil. Kurban konumu bir süre koruyor, sonra kendisi sorgulanır hale geliyor.

Sebebi, yaptığı işin kendisi. Her şeyin bir anlatıya çevrilebileceğini bu kadar iyi gösteren adamın başına gerçekten gelen bir olay da o anlatının parçası gibi okunmaya başlıyor. Mesleğin bedeli burada görünüyor: gerekçe üretmeyi iyi bilen kişi, sıra kendi gerekçesine geldiğinde inandıramıyor.

Neden öneriyorum

Bu kitap yönetim kitabı değil, hiciv romanı. Size bir şey öğretmeye çalışmıyor; bu yüzden de daha iyi öğretiyor. Toplantıda bir cümle duyduğunuzda “bu cümleyi kim, ne zaman kurdu?” diye sormaya başlarsanız kitap işini yapmış demektir.

Cevabı çoğu zaman şu: cümle kararın gerekçesi değil. Kararın kendisi başka bir yerde, başka bir hesapla alındı. Cümle sonradan geldi ve iyi kurulduğu için gerekçe gibi duruyor.